Orf_logo.gif (20819 bytes)

        

Η ΘΡΑΚΗ

ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΑΡΧΕΓΟΝΗ ΠΑΤΡΙΔΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ...

0013.jpg (29468 bytes)
Ο ποταμός Άρδας στη Θράκη

     white.gif (830 bytes)

Ο ιστορικός του μέλλοντος γράφοντας για την Θράκη ασφαλώς θ’ αναζητήσει πληροφοριακό υλικό στις γνωστές πηγές της Ιστορίας, όπως αυτή καταγράφεται αιώνες τώρα στη Θρακική Γη. Είναι η «άγνωστη πατρίδα» για κάθε συνέλληνα που την αναζητά στους σχολικούς χάρτες και πρόσφατα στα τηλεοπτικά δελτία των 8.30μ.μ., για να ενημερωθεί σχεδόν πάντα μέσα από υστερικούς και μελοδραματικούς τόνους.

Είναι όμως η αλήθεια αυτή; Πόσο η πολιτισμικότητα, που για μας τους Θρακιώτες είναι ευλογία και όχι κατάρα, μπορεί να αγγίζει τον απανταχού Ελληνισμό; Είναι η Θράκη που κινδυνεύει. Πώς αντιδρούν οι κάτοικοί της; Πολλά τα ερωτήματα που ζητούν απαντήσεις. Πολλές και οι φωνές των αγωνιούντων, που από μακρόθεν, -κατά κανόνα-, προτείνουν, συμβουλεύουν, κατακρίνουν ή επιδοκιμάζουν την ασκούμενη πολιτική στην περιοχή.

Οι Θρακιώτες, γηγενείς ή πρόσφυγες, ριζωμένοι στην εσχατιά της πατρίδας μας, αιώνες τώρα προτείνουν το μοναδικό, δικό τους τρόπο ειρηνικής συμβίωσης λαών μέσα απ’ την ανοχή, την υπομονή, τη συνεργατικότητα, την κατανόηση, την αλληλοβοήθεια. Ο επισκέπτης στο διάβα του αντιμετωπίζει κάθε στιγμή ένα διαφορετικό κόσμο, μια άλλη κουλτούρα συμπεριφοράς, έναν απαράμιλλο τρόπο ζωής.

Στην εμπασιά της Θράκης μας καλωσορίζει ο ποταμός Νέστος, αργοκυλώντας αιώνες τώρα μέσα από αιωνόβια δάση, σχηματίζοντας μοναδικές εικόνες ομορφιάς στην κοιλάδα του προς το θρακικό πέλαγος.

Ένα ταξίδι αρχίζει……

             

ΣΤΑ ΒΑΘΗ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ ΤΩΝ ΘΡΑΚΩΝ

            white.gif (830 bytes)

00056 .jpg (63247 bytes)
Το αρχαίο άγαλμα της Κωμωδίας στη Θάσο (3ος αιώνας π.Χ.)

Για τον καθορισμό της Θράκης με τη στενότερη έννοια, που από μια εποχή και ύστερα αποτελούσε γεωγραφικό και όχι εθνολογικό όρο, έχουμε τις αρχαίες πηγές, τόσο φιλολογικές, όσο και επιγραφικά κείμενα σε ελληνική και λατινική γλώσσα. Χαρακτηριστικό είναι ότι ήδη στην αρχαία παράδοση υπήρχε μια στενότερη και μια ευρύτερη αντίληψη, η οποία δεν συμπίπτει ή τουλάχιστον συμπίπτει εν μέρει με τη σημερινή. Η παλαιότερη γνωστή οριοθέτηση, που προέρχεται από την Ιλιάδα, θεωρεί ως Θράκες όλους «όσους Ελλήσποντος αγάροος εντός έργει».

Ένα είναι βέβαιο πάντως, ότι κατά τους χρόνους από τους οποίους έχουμε σίγουρες ειδήσεις για τους Θράκες, η Θράκη δεν αποτελεί πλέον μια γεωγραφική ενότητα από εθνολογική άποψη. Αυτή η παρουσία των Ελλήνων ήταν πιο έντονη μετά την υποταγή των θρακικών φύλων από τον Φίλιππο Β΄ και την ίδρυση πόλεων στο εσωτερικό της Θράκης. Κατά την εποχή των διαδόχων, ο εξελληνισμός προχώρησε με άνισο ρυθμό. Οπωσδήποτε συνεχίστηκε όταν ήλθαν οι Ρωμαίοι. Η γλώσσα των επιγραφών και η επίσημη γλώσσα τους ήταν λιγότερο η λατινική και πιο συχνά η ελληνική, πράγμα που δεν μπορούσε φυσικά να συμβαίνει, εάν ο πληθυσμός δεν καταλάβαινε ελληνικά..

Η Θράκη με την ευρύτερη έννοια είναι αόριστος και επισφαλής όρος, και ανάγεται τόσο στην αρχαία μυθολογική παράδοση, όσο και σε ορισμένες φιλολογικές μαρτυρίες. Έτσι, ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι «οι Θράκες είναι ο μεγαλύτερος λαός της γης μετά τους Ινδούς». Ο Παυσανίας ότι «προς τη Μακεδονία συνορεύοντες Θράκες, που ήταν κάτω από την κυριαρχία του Λυσιμάχου, ήταν απλώς ένα μικρό μέρος αυτού του λαού, που μόνον οι Κέλτες υπερτερούσαν κατά τον αριθμό», ενώ σύμφωνα με τον Διόνυσο τον Περιηγητή οι Θράκες κατείχαν «απείρονα γη».
Ένα ενδιαφέρον φαινόμενο που βρίσκεται σε ορισμένη αντίθεση προς τα ήδη λεχθέντα, δηλ. σχετικά με τη μεγάλη σημασία που έδιναν οι Έλληνες στους Θράκες, είναι ότι οι Θράκες (περιστασιακά) χαρακτηρίζονταν ως Βάρβαροι.

Αυτή η αντίθεση Έλληνες - Βάρβαροι δεν είχε πάντοτε την ίδια έννοια. Πρόκειται, ως γνωστόν, για μια μεταγενέστερη ιδεολογικοποίηση διαφόρων εξελίξεων στο πολιτικό επίπεδο, η οποία μετά τους Περσικούς πολέμους έγινε ιδιαίτερα αισθητή. Αρχικά «βάρβαρος» σήμαινε απλώς τον αλλόγλωσσο, χωρίς καμιά υποτιμητική σημασία, όπως έδειξε ο Ι. Θ. Κακριδής. Αλλά όχι μόνο αυτό. Μέσα στην ίδια κοινότητα, ιδιαίτερα σε μια κοινωνία που αποτελείται από τέτοια φύλα, υπάρχουν διαφορές σε ό,τι αφορά το πολιτιστικό τους επίπεδο.

              white.gif (830 bytes)

ΑΡΧΑΙΑ ΘΡΑΚΗ

             

Η Θράκη του Αιγαίου, η ελληνική σήμερα Θράκη, είναι μικρό τμήμα του μεγάλου χώρου της αρχαίας Θράκης που εκτείνονταν από τα παράλια του Αιγαίου, του Ελλήσποντου και του Βοσπόρου, έως τον Ίστρο και από τις ακτές του Εύξεινου Πόντου έως τη γειτονική Μακεδονία. Ως δυτικό όριο, που μεταβάλλεται κατά περιόδους, αναφέρεται από τις πηγές η χώρα των Ιλλυριών και οι ποταμοί Πηνειός, Αξιός, Στρυμόνας και Νέστος. Η προνομιακή της θέση δίπλα στα Στενά, που ενώνουν την Ευρώπη με την Ασία και το Αιγαίο με τον Εύξεινο Πόντο, την ανέδειξε σε κέντρο διακίνησης, διασποράς και διάδοσης ανθρώπων, αγαθών, ιδεών και πολιτισμών, αλλά συγχρόνως την έκανε και πεδίο πολεμικών συγκρούσεων και εχθρικών επιδρομών.

Η ζωή και ο πολιτισμός του προϊστορικού ανθρώπου, οι επιδράσεις του μυκηναϊκού πολιτισμού, η διασπορά και η διαμόρφωση των θρακικών φύλων, οι κοινές ρίζες καταγωγής Ελλήνων και Θρακών, οι Θράκες στην ελληνική μυθολογία, η ίδρυση των ελληνικών αποικιών, οι περσικές εκστρατείες στη Θράκη και την Ελλάδα, η ίδρυση του κράτους των Οδρυσών, ο εξελληνισμός των Θρακών, η διάδοση της ελληνικής γλώσσας, θρησκείας και τέχνης, η προσάρτηση της Θράκης στο κράτος του Φιλίππου και του Μ. Αλεξάνδρου, το βασίλειο του Λυσιμάχου, η δράση του Φιλίππου Ε΄, οι επεμβάσεις των Ρωμαίων και η προσάρτηση της Θράκης στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, είναι τα σημαντικότερα κεφάλαια της μακραίωνης θρακικής ιστορίας.

Η μετακίνηση, η διασπορά, η συγχώνευση, η διάσπαση και η εγκατάσταση των θρακικών φύλων, η διαμόρφωση της θρησκείας και της μυθολογίας τους, η οικονομική και κοινωνική τους εξέλιξη, καθώς και το επίπεδο του πολιτισμού τους, είναι θέματα που θα απασχολούν για πολλά χρόνια την έρευνα, αφού οι αποσπασματικές πληροφορίες των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων δεν μπορούν να συμπληρώσουν τα μεγάλα κενά.

Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, οι Θράκες ήταν το μεγαλύτερο έθνος μετά τους Ινδούς: «θρηίκων δε έθνος μέγιστον έστι μετάγε Ινδούς πάντων ανθρώπων». Ο Παυσανίας αναφέρει επίσης: «Θρακών δε πάντων ουδένες πλείους εισί των ανθρώπων, ότι μη Κελτοί», ενώ ο Διονύσιος ο Περιηγητής: «Θρηίκες απείρονα γαίαν έχοντες».

Από τους αρχαίους συγγραφείς έχουν διασωθεί τα ονόματα πολλών θρακικών φυλών. Θα αναφερθούν εδώ τα πιο σημαντικά μαζί με τις περιοχές που κατοικούσαν:

             

Αρτάκιοι (βόρεια της Φιλιππούπολης)

Αστοί (μεταξύ Βυζαντίου και Απολλωνίας)

Αψίνθιο ( ανατολικά των εκβολών του Έβρου)

Βέσσοι ή Βεσσοί (περιοχές Αίμου)

Βισάλτες ( δυτικά του Στρυμόνα)

Βίστονες (περιοχή Βιστονίδας λίμνης)

Δανθηλήτες (πάνω κοιλάδα Στρυμόνα)

Δερσαίοι (νότια Ροδόπη - Όρβηλο)

Διοί (Ροδόπη)

Δόλογκοι ( θρακική χερσόνησος)

Ηδωνοί ( μεταξύ Στρυμόνα και Νέστου)

Καινοί (περιοχή ποταμού Εργίνη)

Κίκονες ( από τη Βιστονίδα έως τον Έβρο)

Κορπίλοι ( ΝΑ Ροδόπη)

Μαίδοι ( μέση κοιλάδα Στρυμόνα)

Οδόμαντες ( μεταξύ Αγγίτη και Παγγαίου)

Οδρύσες ( μέση κοιλάδα Έβρου)

Σάτρες ( Ροδόπη, δυτικά Νέστου)

Σαπαίοι ( περιοχές νοτίου Νέστου)

Τραυσοί (νότια Ευρώπη)

Τριβαλλοί (μεταξύ Αίμου και Δούναβη)

Υψάλτες (Ανατολική Θράκη)

             

00107.jpg (22682 bytes)
Μάσκα του αρχαίου θεού Διονύσου

Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΩΝ ΘΡΑΚΩΝ

            

Οι Θράκες είχαν την ίδια θρησκεία και τους ίδιους θεούς με τους Έλληνες. Ορισμένοι Θεοί, άγνωστοι στην αρχή στους Έλληνες, πήραν αργότερα τη θέση τους στο ελληνικό πάνθεον. Λάτρεψαν τον Δία, την Ήρα, τον Απόλλωνα, την Άρτεμη, τον Ερμή, τον Άρη, τον Διόνυσο, τον Ασκληπιό, την Κυβέλη, τον Σαβάζιο, τη Βενδίδα, την Κοτυττώ, τον Ηρακλή, τις Νύμφες κ.α. Στα ρωμαϊκά χρόνια διαδίδεται η λατρεία ανατολικών και αιγυπτιακών Θεών, όπως του Μίθρα, του Σεράπι, του Όσιρι, της Ισίδας, του Αρποκράνη και του Άνουβι. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι οι Θράκες σέβονται τους Θεούς Άρη, Διόνυσο, Άρτεμη. Οι βασιλείς τους μάλιστα απ’ όλους τους Θεούς σέβονται τον Έρμή, ορκίζονται μόνο σ’αυτόν και ισχυρίζονται ότι κατάγονται απ’αυτόν.

Η λατρεία περσικής καταγωγής, που γνώρισε ευρεία διάδοση στις επαρχίες της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, ήταν η λατρεία του Μίθρα.

00091.jpg (29080 bytes)
Θρακικό εδώλιο Σειληνού

Ανάγλυφα του Θεού υπάρχουν στη Γερμανία, Γαλλία, Παννονία, Δαλματία, νότια Γιουγκοσλαβία, Βουλγαρία και Ελλάδα. Στη νότια Θράκη όμως, παρά την ύπαρξη της Εγνατίας και τις μετακινήσεις ρωμαϊκών στρατευμάτων που διέδιδαν τη λατρεία του Μίθρα, δεν υπάρχουν μιθραϊκά μνημεία και ιερά. Μοναδική εξαίρεση το ανάγλυφο σε βράχο στο χωριό Θέρμες του νομού Ξάνθης. Η ύπαρξή του οφείλεται στη μόνιμη παρουσία στρατιωτικής φρουράς, που είχε ως έργο την προστασία των μεταλλείων και των ιαματικών πηγών της περιοχής. Η απουσία της λατρείας του Μίθρα από τις μεγάλες πόλεις της Θράκης, πρέπει να οφείλεται στη μεγάλη διάδοση της λατρείας των αιγυπτιακών και ανατολικών θεοτήτων και στη λατρεία των Μεγάλων Θεών της Σαμοθράκης.

ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΤΗ ΘΡΑΚΗ

         

0024.jpg (24374 bytes)

Από τους αρχαιότατους χρόνους οι Έλληνες γειτόνευαν άμεσα με τους Θράκες, Ινδοευρωπαϊκό λαό όπως και οι Έλληνες, που κατείχαν το βορειοδυτικό τμήμα της χερσονήσου του Αίμου. Σύμφωνα με την άποψη που επικρατεί, στις αρχές της 2ης χιλιετίας π.χ. δύο Ινδοευρωπαϊκοί λαοί, οι Έλληνες και οι Θράκες, μετανάστευσαν από το Βορρά στη Βαλκανική χερσόνησο. Οι Έλληνες εγκαταστάθηκαν στο νότιο τμήμα της Βαλκανικής και οι Θράκες, που τους ακολουθούσαν, κατέλαβαν αρχικά όλο το βόρειο τμήμα της χερσονήσου, από την Αδριατική έως την Εύξεινο Πόντο.

Οι παλαιότερες επαφές των Ελλήνων με τους Θράκες ανάγονται στην Προϊστορική και Πρωτοϊστορική εποχή, όπως εξάγεται απ’ την παρουσία Θρακών στους ελληνικούς μύθους.

Στην Ιλιάδα, οι Θράκες αναφέρονται ως σύμμαχοι των Τρώων. Επίσης στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια, οι Έλληνες παρουσιάζονται να αναζητούν στη Θράκη κρασί, μακριά ξίφη, πολύτιμα αγγεία, γεγονός που μαρτυρά επικοινωνία και εμπορικές σχέσεις ανάμεσα στους Έλληνες και τους Θράκες. Τον 7ο αι. π.Χ. ιδρύθηκαν οι ελληνικές αποικίες στα παράλια της Θράκης από Έλληνες αποίκους των νησιών του ανατολικού Αιγαίου και των Ιωνικών πόλεων της Μ. Ασίας. Οι άποικοι εγκατέλειπαν τις πατρίδες τους όχι μόνο για κοινωνικούς και πολιτικούς λόγους, αλλά κυρίως γιατί αναζητούσαν νέες πλουτοπαραγωγικές πηγές. Από τις εκβολές του Νέστου έως το Δέλτα του Έβρου, ιδρύθηκαν τα Άβδηρα, η Δίκαια, η Στρύμη, η Μαρώνεια, η Ορθαγορία, η Μεσηβρία- Ζώνη, η Δρυς και η Ζάλη. Η ίδρυση των ελληνικών αποικιών στις ακτές του Αιγαίου και του Εύξεινου Πόντου κατά τον Β΄ αποικισμό ευνόησε την ανάπτυξη αυτών των σχέσεων.

          

Η ΘΡΑΚΗ ΣΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ

          

Στους ιστορικούς χρόνους τα όρια της Θράκης στο Βορρά έφθαναν έως το Δούναβη, στα ανατολικά έως τον Εύξεινο Πόντο και την Προποντίδα και νότια έως το Αιγαίο. Τα δυτικά όρια της Θράκης ήταν περισσότερο ρευστά και ιδιαίτερα τα σύνορα με τη Μακεδονία έτειναν σταθερά να μετατοπισθούν προς τα ανατολικά. Έως την ίδρυση του βασιλείου της Μακεδονίας από τους Τημενίδες βασιλείς (αρχές 7ου αι. π.Χ.)με πρωτεύουσα τις Αιγές, στη θέση της σημερινής Βεργίνας, τα θρακικά φύλα κατείχαν την Κεντρική Μακεδονία έως τις εκβολές του Πηνειού ποταμού, τα Τέμπη και τον Όλυμπο. Τα ελληνικά φύλα των Μακεδόνων με αρχηγό τον βασιλέα Περδίκκα Α΄ κατέλαβαν την Πιερία, τη χώρα από τον Πηνειό έως τον Αλιάκμονα και τον Αξιό και υπέταξαν ή έδιωξαν τα θρακικά φύλα.Ο Ηρόδοτος (7, 127) τοποθετεί τα όρια της Θράκης με την Μακεδονία τον 5ο αι. π.Χ. στην περιοχή των εκβολών των ποταμών Λουδία και Αλιάκμονος: "μέχρι Λυδίεώ τε ποταμού και Αλιάκμονος, οι ουρίζουσι γην την Βοττιαιϊδα τε και Μακεδονίδα". Αλλά στην εποχή του Θουκυδίδη τα νοτιοδυτικά σύνορα της Θράκης με τη Μακεδονία είχαν προωθηθεί προς Ανατολάς και είχαν ξεπεράσει τις εκβολές του Αξιού, αφού η Θέρμη περιλαμβάνονταν στα μακεδονικά εδάφη. Πάντως ο Στράβων μαρτυρεί ότι ο Φίλιππος και ο Μέγας Αλέξανδρος είχαν ορίσει τα όρια, -προφανώς τα διοικητικά-, της Μακεδονίας και της Θράκης στον ποταμό Νέστο: «είτα το Νέστου στόμα του διοριζόντος Μακεδονίαν και Θράκην, ως Φίλιππος και Αλέξανδρος ο τούτου παις διώριζον εν τοις κατ’ εκείνους χρόνοις».

           

00026.jpg (67681 bytes)
Ο αρχαιολογικός χώρος των Φιλίππων

00025.jpg (72498 bytes)
Το αρχαίο θέατρο της Θάσου

              

Βέβαια, οι εξελληνισμένοι σε πολύ μεγάλο βαθμό Θράκες διατήρησαν πολλά από τα θρακικά τους ονόματα, καθώς και τις λατρείες τους. Ως τον 4ο αι. μ.Χ.  βρίσκονται Θράκες με ονόματα θρακικά και πατρώνυμα ελληνικά ή το αντίθετο. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ούτε ότι είχαν θρακική εθνική συνείδηση ούτε το αντίθετο, γιατί η συνέχεια των ονομάτων στις οικογένειες κατά γεωγραφικές περιοχές είναι κάτι άσχετο από την εθνική συνείδηση. Όμως δεν θα πρέπει να ξεχνούμε ότι είναι πολύ επικίνδυνο να μεταφέρουμε στην αρχαιότητα, και μάλιστα στη ρωμαϊκή αυτοκρατορική εποχή, τόσο στην ειδωλολατρική περίοδο όσο και κατά τη διάδοση και επικράτηση του Χριστιανισμού, τις σημερινές αντιλήψεις για το έθνος, την εθνική συνείδηση και τις εθνικότητες. Αλλά η επικράτηση της ελληνικής γλώσσας στη Θράκη νοτίως του Αίμου, αν δεν ήταν πλήρης, ήταν πάντως πάρα πολύ προχωρημένη στη ρωμαϊκή αυτοκρατορική εποχή. ΄Ετσι οι Ρωμαίοι, που εκρωμάισαν τη Θράκη στα βόρεια του Αίμου, αναγκάστηκαν να δεχθούν στη νότια του Αίμου Θράκη την ελληνική γλώσσα και τους ελληνικούς θεσμούς, που είχαν βαθιά ριζώσει.

         

Η ΘΡΑΚΗ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ - ΒΥΖΑΝΤΙΟ

             

0019 copy.jpg (65958 bytes)
Η γέφυρα του Κομσάτου ποταμού (18ος αιώνας μ.Χ.)

           

Μολονότι η χαρτογράφηση της ορεινής περιοχής της Ροδόπης δεν έχει ολοκληρωθεί, γνωρίζουμε ότι είναι κατάσπαρτη από ερείπια κάστρων, μοναστηριών, εκκλησιών και ατείχιστων οικισμών επί Βυζαντίου.

Το σημαντικότερο κέντρο της θρησκευτικής ζωής στις νότιες πλαγιές της Ροδόπης, ΒΔ της Κομοτηνής, ήταν το Παπίκιον όρος, που αναφέρεται στις πηγές ως περίφημο κέντρο μοναχισμού του Βυζαντίου από τον 11ο έως τον 13/14ο αι. μ.Χ.

Στο Παπίκιον όρος εμόνασαν κατά καιρούς γνωστά ιστορικά πρόσωπα, όπως ο πρωτοστράτωρ Αλέξιος Αξούθ, ο σεβαστοκράτωρ Αλέξιος, νόθος γιος του Μάνουήλ Α΄, ο ηγεμών των Σέρβων Στέφανος Νεμάνια, ο Γρηγόριος Παλαμάς, μετέπειτα μητροπολίτης Θεσσαλονίκης, ο όσιος Μάξιμος ο Καυσοκαλυβίτης κ.α.

Έρευνες των τελευταίων ετών έχουν εντοπίσει πλήθος εκκλησιών και μοναστηριακών συγκροτημάτων σε μία εκτεταμένη περιοχή από το χωριό Πολύανθος έως το χωριό Σώστης.

Το λαμπρότερο εκκλησιαστικό μνημείο στη δυτική όχθη του Έβρου ποταμού είναι ο ναός της Παναγίας Κοσμοσωτείρας στο Φέρραι, που κτίστηκε στα μέσα του 12ου αι. μ.Χ. από τον Ισαάκιο Κομνηνό, γιο του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού, αδελφό του Ιωάννη Β΄ Κομνηνού και πατέρα του Ανδρόνικου Α΄ Κομνηνού. Ο βυζαντινός πρίγκηπας τάφηκε μέσα στην εκκλησία αυτή κάτω από τον ΒΔ τρουλλίσκο.

00027.jpg (69738 bytes)
Η Ιερά Μονή της Παναγίας Εικοσιφοίνισσας στη Δράμα

Το λαμπρό τούτο οικοδόμημα απηχεί την τέχνη και την κουλτούρα της Κωνσταντινούπολης του 12ου αι. μ.Χ. Υλοποιεί με τελειότητα τη σημασία της βυζαντινής εκκλησίας, η οποία ως εικόνα του ουράνιου κόσμου αλλά και ως επίγεια απομίμησή του τον αναπαριστά και ταυτόχρονα τον περιέχει.

           

Η ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΣΤΗ ΘΡΑΚΗ

            

Η βαθμιαία διείσδυση των Οθωμανών κατά τον 13ο και τον 14ο αιώνα μ.Χ. στη Μ. Ασία πραγματοποιήθηκε και στη Θράκη με την κατάληψη της Καλλιπόλεως στα 1354, η οποία αποτελούσε το μεγαλύτερο διαπορθμευτικό κέντρο Ευρώπης - Ασίας. Η προέλαση των Οθωμανών στο εσωτερικό της Θράκης υποχρέωνε τους ελληνικούς πληθυσμούς να αναζητούν τρόπους σωτηρίας και να καταφεύγουν στις ορεινές και δύσβατες περιοχές, όπως συνέβη π.χ. με τους κατοίκους του Πλαγιαρίου (Μπουλαίρ) της Θρακικής Χερσονήσου, οι οποίοι έσπευσαν να καταφύγουν στην ορεινή περιοχή του Κουρού - Νταγ, στη βόρεια ακτή του κόλπου του Σάρου. Παράλληλα άρχισε η προσπάθεια των Τούρκων για τον εποικισμό μουσουλμανικών μαζών στην Ανατολική Θράκη (σημερινή τουρκική) με τη μεταφορά νομάδων Αράβων επί Σουλεϊμάν (μέσα 14ου αιώνα) από το Καρεσί της Μ. Ασίας και την εγκατάσταση τους στην Καλλίπολη. Η προσπάθεια αυτή για την εθνολογική αλλοίωση της περιοχής ολοκληρώθηκε με τον αντίστροφο ξερριζωμό πλουσίων θρακικών οικογενειών στο Καρεσί. Ο τουρκικός εποικισμός επεκτάθηκε προς την εύφορη κοιλάδα του μέσου και κάτω ρου του Έβρου, όπου οι Τούρκοι πολέμαχοι είχαν αποκτήσει μεγάλα τιμάρια, δηλαδή σημαντικές εκτάσεις γης για τη συμμετοχή τους στους κατακτητικούς πολέμους.

Είναι γεγονός ότι, στην αρχή τουλάχιστο, οι εξισλαμισμοί πήραν τεράστιες διαστάσεις στη Θράκη και οι απώλειες των χριστιανών σε έμψυχο υλικό υπήρξαν επίσης τεράστιες. Μουσουλμάνοι οπαδοί άσκησαν με φανατισμό και πίστη το ρόλο του κατηχητή ανάμεσα στους αποδεκατισμένους ελληνικούς πληθυσμούς, εξαναγκάζοντας σημαντικό μέρος τους να προσχωρήσουν στη θρησκευτική αίρεση των μπεκτασήδων.

           

00016.jpg (40504 bytes)
Γκραβούρα των αρχών του 20ού αιώνα με γενική άποψη της πόλης της Καβάλας

                     

Η ΘΡΑΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 ΚΑΙ ΜΕΤΑ...

                                 

Πολύτιμος στάθηκε ο ρόλος των θρακών στις παραμονές και κατά τους απελευθερωτικούς αγώνες του 1821. Πολύ πριν από το ξέσπασμα και ενώ είχαν αναπτερωθεί οι προσδοκίες των υπόδουλων Ελλήνων με την άνοδο της Αικατερίνης Β΄ (1762 - 1796), ο Ανδριανουπολίτης αρχιμανδρίτης Θεόκλητος Πολυείδης περιόδευε τη Ρωσία, τη Σουηδία και τη Γερμανία ενημερώνοντας τους λαούς των χωρών αυτών για το ελληνικό ζήτημα και εκπονώντας σύγχρονα τους χρησμούς του Αγαθάγγελου, που γνώρισαν μεγάλη διάδοση και προέλεγαν το λυτρωμό του σκλαβωμένου ελληνισμού. Στους κόλπους της Φιλικής Εταιρείας (1814) μυήθηκε το τέταρτο μέλος μετά τους Εμμ. Ξάνθο, Νικ. Σκουφά, Αθ. Τσακάλωφ και ο θρακιώτης Αντ. Κομιζόπουλος (1815) από τη Φιλιππούπολη και ακολούθησαν πολλοί από την ίδια πόλη, τη Μεσημβρία, την Αγχίαλο, τη Σωζόπολη, τη Βάρνα και το Στενήμακο. Κατά τη διάρκεια της κατοχής και με το πρόσχημα της ισονομίας και της ισοπολιτείας όλων των υπηκόων της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, η Υψηλή Πύλη επιχείρησε κατά τη διάρκεια των δύο διαδοχικών μεταρρυθμιστικών φάσεων του Γκιουλχανέ Χάττι Σερίφ (1839) και του Χάττι Χουμαγιούν (1856) να κατασιγάσει και να καταπνίξει τα εθνικά αισθήματα των διαφόρων μειονοτήτων. Η σύσταση διοικητικών συμβουλίων με την υποτυπώδη συμμετοχή των εκπροσώπων των εθνοτήτων στα νεοσύστατα βιλαέτια και καζάδες (1864), καθώς και στα νεοσχηματισμένα πλημμελειοδικεία, εμποροδικεία και άλλα διοικητικά όργανα δεν είχε ουσιαστικές επιπτώσεις ως προς τη βελτίωση του καθεστώτος του χριστιανικού στοιχείου τουλάχιστον στις αγροτικές περιφέρειες.         

0055.jpg (35768 bytes)
Διδυμότειχο

Αν και η κατάσταση των χριστιανικών πληθυσμών των αστικών κέντρων της Θράκης εμφάνιζε σταδιακή βελτίωση κυρίως λόγω των ευνοϊκών συγκυριών, το καθεστώς του αγροτικού στοιχείου επιδεινωνόταν αλματωδώς εξαιτίας της φορολογικής πολιτικής της Πύλης και των κατά τόπους διοικητικών οργάνων της. Η πρόσδεση της χριστιανικής κοινότητας στο άρμα του δανειστή χειροτέρευε ραγδαία τις συνθήκες των κατοίκων της, οι οποίοι είχαν εναποθέσει τη μοίρα τους στο έλεος των Οθωμανών τσιφλικούχων. Οι τελευταίοι, αδυνατώντας να προσαρμόσουν τις γαιοκτησίες τους σε παραγωγικές μονάδες σύμφωνα με τη διεθνή ζήτηση, υποχρεώνονταν να δανείζονται τεράστια ποσά με υψηλότατο τόκο από τους εκπροσώπους των εθνικών μειονοτήτων και αργότερα εξαναγκάζονταν να πωλούν σ’ εκείνους τις γαιοκτησίες τους.

Έλλήνες, Εβραίοι και Αρμένιοι επένδυαν μεγάλα ποσά στην αγροτική ιδιοκτησία και γίνονταν σταδιακά κάτοχοι μεγάλων εκτάσεων. Έτσι οι Έλληνες διέθεταν, μετά τα μέσα του 19ου αιώνα τεράστιες εκτάσεις στις γεωγραφικές περιφέρειες Ανδριανουπόλεως, Τσατάλτζας, (Μέτρες), Καλλικράτειας, Σηλυβρίας, Ηράκλειας και σε άλλες περιοχές της Ανατολικής Θράκης.
Στις αγροτικές περιοχές οι χριστιανικοί πληθυσμοί υπέμεναν τα πάνδεινα από τη φορολογική καταδυνάστευσή τους και τη διαρκώς διογκούμενη ληστρική δραστηριότητα. Αληθινή μάστιγα για το χριστιανικό στοιχείο της Θράκης αποτέλεσαν ο φόρος της υποτιθέμενης περιουσίας, ο οποίος ήταν βασισμένος σε αόριστα κριτήρια. Η καταβολή του κεφαλικού φόρου και η διαιώνιση της αγγαρείας. Η μεροληπτική απονομή της δικαιοσύνης εκ μέρους των διοικητικών οργάνων και το φαινόμενο της διόγκωσης των βίαιων εξισλαμισμών ( στις περιοχές Φιλιππουπόλεως, Ανδριανουπόλεως, Καλλιπόλεως, Αγχιάλου, Βάρνας, Κεσσάνης και Διδυμοτείχου) είχαν δημιουργήσει μια αφόρητη κατάσταση για τους χριστιανικούς πληθυσμούς της Θράκης. Μάλιστα το Φεβρουάριο του 1846 εκτονώθηκε η μουσουλμανική μισαλλοδοξία στη Φιλιππούπολη με τον εμπρησμό πολλών ελληνικών σπιτιών της πόλης, καθώς και του ελληνικού σχολείου με την πλουσιότατη βιβλιοθήκη του.

Η ελληνική Θράκη, ακραίο ηπειρωτικό τμήμα της ελληνικής εθνικής επικράτειας σε χώρο όπου είχαν, για μακρές γενεές, διασταυρωθεί ανταγωνιστικές βλέψεις και διεκδικήσεις, έμελλε να υποστεί το βάρος επεκτατικών φιλοδοξιών από την πλευρά των γειτόνων της. Αν αναζητηθεί εντούτοις η συνισταμένη στην εξελικτική πορεία του φαινομένου, θα ήταν δυνατό να επισημανθεί αφενός η βαθμιαία αποκλιμάκωση της έντασης και αφετέρου η ριζική μεταλλαγή της αφετηρίας στην εκδήλωση μιας πιθανής απειλής.

             

Οι διαβουλεύσεις μεταξύ των άμεσα ενδιαφερομένων μερών στη διάρκεια των διαπραγματεύσεων της Λωζάνης αφήνουν ενδεικτικά και μόνο να διαφανεί η βούλησή τους. Η τουρκική πλευρά θα καταγράψει την άποψή της δια στόματος του Ισμέτ: εκχώρηση στην Τουρκία των εδαφών ανατολικά του ποταμού Έβρου, διεξαγωγή δημοψηφίσματος στη δυτική Θράκη αλλά και αποφυγή κάθε άμεσης εδαφικής διεκδίκησης προς την κατεύθυνση αυτή. Η βουλγάρικη άποψη θα διατυπωθεί από τον Σταμπολίνσκι: αν δεν γίνει δεκτή η επαναφορά της στη Βουλγαρία, όπως της ανατολικής στην Τουρκία θα όφειλε η δυτική Θράκη να υπαχθεί σε αυτόνομο καθεστώς ουδετέρας ζώνης υπό την εγγύηση των συμμαχικών Μεγάλων Δυνάμεων. Με τον τρόπο αυτό θα διασφαλιζόταν η βουλγαρική διέξοδος προς το Αιγαίο, χωρίς να καταστεί αναγκαία η διέλευσή της από ελληνικό ή τουρκικό έδαφος- λύση που χαρακτηρίστηκε ευθύς αμέσως από τα μέλη της Συνδιάσκεψης ως απαράδεκτη. Ο σταθερός προσανατολισμός, κοινός στην Αθήνα και την Άγκυρα προς τη σύσφιξη της διμερούς αλληλεγγύης, σε συνδυασμό με την αμπεμπόληση από την κεμαλική ηγεσία κάθε εδαφικής διεκδίκησης προς την κατεύθυνση εδαφών που δεν κατοικούνταν από τουρκική - μουσουλμανική πλειοψηφία, έκδηλη και στην αβίαστη αποδοχή των όρων της συνθήκης, θα εκμηδενίσει τις πολιτικές προεκτάσεις που θα ήταν δυνατό να αποδοθούν στην τοποθέτηση του Ισμέτ. .

0056.jpg (50117 bytes)
Πελαργοί στο Τυχερό του Έβρου

Θα χρειαστεί να αναρριπιστούν, μετά την πάροδο πολλών δεκαετιών, κάποιες παρωχημένες ηγεμονικές ή και επεκτατικές τάσεις στους κόλπους της τουρκικής κοινωνίας για να επαναποδοθεί γενικότερη πολιτική σημασία στο ενδιαφέρον της Άγκυρας για την τύχη της μουσουλμανικής μειονότητας της δυτικής Θράκης.

Το ερώτημα που αυτονόητα ανακύπτει σχετικά με τη δυνατότητα της Ελλάδας να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά οποιαδήποτε υποθετική επιβουλή σε βάρος της ακριτικής Θράκης, οφείλει να εξεταστεί σε συνάρτηση με δεδομένα που υπερβαίνουν το ειδικότερο πλαίσιο των σχέσεων με την Τουρκία. Μέλος ήδη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία και βαδίζει στην οδό της πολιτικής της ολοκλήρωσης, ισχυρά ακόμη θωρακισμένη στον αμυντικό τομέα, η Ελλάδα διαθέτει διπλωματικά και στρατιωτικά μέσα, ικανά να εγγυηθούν την ακεραιότητα του εθνικού εδάφους. Παράλληλα, η σταθερή προσήλωση της στους κανόνες της διεθνούς νομιμότητας και στις αρχές που διέπουν την ορθολογική οργάνωση της διεθνούς ζωής, δεν αφήνει αμφιβολίες για την πιστή τήρηση των υποχρεώσεών της, όπως προκύπτουν από τις διεθνείς συνθήκες και τα διεθνή νόμιμα με αναφορά στην προστασία των μειονοτήτων. Η σύμπτωση αυτών των παραμέτρων, προσφέρει το ασφαλέστερο πλαίσιο για την προάσπιση των νομίμων εθνικών συμφερόντων, χωρίς σε οποιαδήποτε περίπτωση να παροραθεί η σημασία της αδιάπτωτης επαγρύπνησης που απαιτεί το εξ ορισμού ευαίσθητο γεωγραφικό διαμέρισμα της ελληνικής Θράκης

         

Η γεωπολιτική θέση της Θράκης, στοιχείο που συνέβαλε στο παρελθόν στην απομόνωση και την περιθωριοποίησή της, θα ήταν αντίθετα σήμερα δυνατό να συμβάλει και αυτή στην αναβάθμιση της περιοχής. Οι πρόσφατες καταλυτικές μεταβολές στον ευρωπαϊκό χάρτη κατέληξαν να υποκαταστήσουν την αίσθηση του ακραίου κλειστού συνόρου που αντιπροσώπευε η θρακική μεθόριος με την αποκάλυψη μιας «ενδοχώρας» που διανοίγεται πέρα από το σημείο αυτό ως προέκταση του εδαφικού χώρου που ήδη καλύπτει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Η βαθμιαία διεύρυνση της διμερούς επικοινωνίας της Ελλάδας με τη Βουλγαρία και η αποκατάσταση γόνιμων επαφών με την Τουρκία, πάντοτε επιθυμητών με προϋπόθεση την προηγούμενη εξομάλυνση των διμερών διαφορών, αποτελούν προοπτικές που λειτουργούν στο πλαίσιο μιας παραδοσιακής αντίληψης για την ανάπτυξη της συνεργασίας σε περιφερειακή βάση. Ήδη όμως, σε ευρύτερη πολιτική και οικονομική κλίμακα, η Θράκη προσφέρεται για να αποτελέσει σημείο διασταύρωσης και στήριξης ενός ευρύτερου δικτύου επικοινωνίας ανθρώπων και αγαθών που θα συνενώνει οργανικά τη δυτική Ευρώπη με την ανατολική βαλκανική και τη δυτική παρευξείνια ζώνη - μέχρι και τη Ρωσία. Η αξιοποίηση των σημαντικών δυνατοτήτων που προσφέρονται στο πλαίσιο του νέου γεωπολιτικού χάρτη της ανατολικής Ευρώπης συνέχεται ήδη με τη μεγάλη αναπτυξιακή προοπτική που ανοίγει η σύμπτωση της Θράκης με τις ακραίες νοτιοανατολικές παρυφές της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

           

ΔΡΩΜΕΝΑ ΛΑΪΚΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ

           

00033.jpg (29872 bytes)
Παραδοσιακό στόλισμα από το
λαογραφικό μουσείο Ξάνθης

 

Ο σύμμεικτος χαρακτήρας των ασχολιών των κατοίκων της Θράκης (γεωργοί, κτηνοτρόφοι, αλιείς, έμποροι, τεχνίτες κ.λ.π.) εκφράζεται και στην κατά παράδοση λατρευτική και θρησκευτική ζωή. Πολλά ήταν στη Θράκη τα έθιμα και οι συνήθειες που συνδέονται με τη σπορά και τις άλλες φάσεις της παραγωγής των δημητριακών, τη βάση της καθημερινής λιτής διατροφής. Έτσι συνηθιζόταν και εξακολουθεί και σήμερα η ευλογία του σπόρου στην εκκλησία στις 14 Σεπτεμβρίου, την ημέρα του Σταυρού. Συνηθίζονταν επίσης ειδικά φαγητά με συμβολικό χαρακτήρα στην έναρξη της σποράς, καθώς και η απαγόρευση δανεισμού οποιουδήποτε αντικειμένου από το σπίτι μέχρι να τελειώσει η σπορά. Ιδιαίτερα πρόσεχαν να μη βγει από το σπίτι αλάτι, φωτιά και προζύμι, ζωτικά στοιχεία του παραδοσιακού νοικοκυριού. Πρόσεχαν επίσης τα καλά ή κακά συναπαντήματα, όταν πήγαιναν να πρωτοσπείρουν κ.λ.π.

Προσφορά προς το πνεύμα της βλάστησης και έκφραση ευχαριστιών σ’ αυτό αποτελεί και η συνήθεια να ζυμώνουν μια πίτα από το πρώτο στάρι της χρονιάς, την οποία ωστόσο ονομάζουν τζιτζιροκούλικο και την προσφέρουν στο τζίτζιρα (τζίτζικα). Στη συνήθεια αυτή διασώζεται ασφαλώς το αρχαίο έθιμο των απαρχών, της προσφοράς των πρώτων καρπών της γης στους Θεούς και μάλιστα στους συνδεομένους με τη γεωργία και την παραγωγή.

Στη Θράκη τελούσαν ακόμα και το έθιμο της Τζαμάλας, στην αρχή της σποράς των δημητριακών (τέλη Οκτωβρίου με αρχές Νοεμβρίου), ή την ημέρα του αγίου Δημητρίου (26 Οκτώβρίου), η οποία παραδοσιακά, στο λαϊκό καλαντάρι, θεωρείται ως η αρχή του χειμερινού εξαμήνου. Επρόκειτο για μιμητική παράσταση από μεταμφιεσμένους, συνήθως τρεις, μια τζαμάλα, άντρα δηλαδή ντυμένο γυναικείο, και δύο τζαμ’λαδες, τους συνοδούς της. Επισκέπτονταν τα σπίτια, χόρευαν, εύχονταν για καλή και πλούσια καρποφορία και οι νοικοκυραίοι τους φιλοδορούσαν με σιτάρι, κρασί και νομίσματα.

Χαρακτηριστικό και αντιπροσωπευτικό είναι το έθιμο των Καλόγερων, που γινόταν παλαιότερα στη Βιζύη και σήμερα εξακολουθεί να τελείται σε χωριά της Μακεδονίας. Τη σημασία του εθίμου τονίζει ο Ν. Γ. Πολίτης, ο θεμελιωτής της Λαογραφίας στην Ελλάδα, γράφοντας ότι οι Καλόγεροι της Βιζύης μας διδάσκουν «τις ο σκοπός και η έννοια διονυσιακών τινων εορτών προ της εισαγωγής και τελειώσεως των δραματικών αγώνων εν Αθήναις»). (Παραλλαγές του εθίμου διασώθηκαν και σε άλλα μέρη της Θράκης, σε δρώμενα όπου ο ευχετηριακός χαρακτήρας είναι επίσης εμφανής. Ο πρωταγωνιστής π.χ. επισκεπτόταν τα σπίτια των ομοχωρίων του πάνω σε δίτροχη άμαξα, κρατώντας μια μεγάλη πίτα αλειμμένη με αβγά και με πολλούς καρπούς γύρω - γύρω, σύμβολα όλα γονιμότητας και ευτυχίας).

Ενδιαφέρον είναι και το έθιμο του «Μπέη», την Καθαρά Δευτέρα από μεταμφιεσμένους στο Πρωτοκκλήσι και σε άλλα χωριά της περιφέρειας του Διδυμοτείχου και της Ορεστιάδας. Και το έθιμο αυτό διασώζει έως τις μέρες μας παλαιό δρώμενο γονιμικής μαγείας, καθώς σε μια φάση του αναπαριστάνονται μιμοδραματική αροτρίαση και σπορά (π.β. τους «ιερούς αρότους» της αρχαιότητας), καθώς και συμβολικός θάνατος και ανάσταση του πρωταγωνιστή).

Ο πλούτος των αγαθών του σπιτιού τις άγιες μέρες του Δωδεκάμερου επιζητείται και με άλλους τρόπους, όπου επίσης επικρατούν συμβολισμοί και ιδιομορφία λατρευτικής συμπεριφοράς. Χαρακτηριστικό π.χ. είναι το «τραπέζι με τα εννιά φαγιά», όπως λέγουν, την παραμονή των Χριστουγέννων. Η ιερότητα του αριθμού εννιά ενισχύεται με το θυμιάτισμα των φαγητών και μάλιστα με τοποθετημένο το θυμίαμα σε υνί αλετριού, το οποίο από αρχαιότατους χρόνους έχει περιβληθεί με ιερότητα, ως σύμβολο γονιμότητας για χωράφια και γυναίκες.

Θρακικό είναι το πολυσυζητημένο έθιμο των Αναστεναρίων, το οποίο σήμερα συνεχίζεται και αυτό στη Μακεδονία, κυρίως στην Αγία Ελένη των Σερρών και στον Λαγκαδά της Θεσσαλονίκης, από πρόσφυγες Θρακιώτες.

Τα Αναστενάρια, μια από τις πιο χαρακτηριστικές και ενδιαφέρουσες εκδηλώσεις της λαϊκής λατρείας, επιχωρίαζαν παλαιότερα σε μικρή περιοχή της Σωζοαγαθουπόλεως της ΒΑ Θράκης. Η περιοχή αυτή λεγόταν «Τυφλή Επαρχία», επειδή περιβάλλεται από ψηλά και απρόσιτα βουνά, που καθιστούσαν δύσκολη την επικοινωνία με τα γειτονικά μέρη. Κέντρο της εθιμικής εκδήλωσης αποτελούσε το Κωστί, το μεγαλύτερο χωριό της περιοχής.

0043.jpg (12021 bytes)
Νησίδα δασικού πρασίνου στον κάμπο
της Θράκης

Η διάρκεια τελέσεως του εθίμου σήμερα είναι τριήμερη (21- 23 Μαϊου).Στο τελετουργικό του περιλαμβάνει εκστατικοί χοροί, πομπικές περιφορές εικονισμάτων, αρχαιοπρεπή θυσία ζώου, τέλεση αγιασμού, εντυπωσιακή πυροβασία με ακαϊα των τελεστών Αναστενάρηδων.

Στενά συνυφασμένες με την όλη τελετουργία είναι οι αναστενάρικες εικόνες με τη μορφή των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης. Οι εικόνες αυτές αποτελούν πολύτιμα πατρογονικά κειμήλια και οι Αναστενάρηδες τις κρατούν σε πολλές στιγμές της μυσταγωγίας τους, αντλώντας απ’ αυτές δύναμη. Βασική, επίσης, σημασία έχουν και τα αναστενάρικα μουσικά όργανα, λύρα και νταούλι σήμερα, παλαιότερα και γκάιντα.

Πολλές θεωρίες έχουν διατυπωθεί για να εξηγηθεί το εντυπωσιακό φαινόμενο της ακαϊας και αναλγησίας των πυροβατών. Αποδίδεται π.χ. σε έκσταση και αυθυποβολή ή ετεροϋποβολή από τη μουσική, τα θυμιάσματα, το χορό κ.λ.π. ή σε εφίδρωση των ποδιών. Όλες πάντως οι παρατηρήσεις και οι έρευνες οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι Αναστενάρηδες πρέπει να θεωρούνται άτομα απολύτως φυσιολογικά, η δε ακαϊα και αναλγησία κατά το πυροβάδισμα μπορεί να ερμηνευθεί ορθολογικά, ως πολυδιάστατο φαινόμενο, που παράγεται σύμφωνα με γνωστούς νευροφυσιολογικούς νόμους.

           

00090.jpg (9644 bytes)
Αρχαϊκές μορφές στην αρχιτεκτονική
της Θράκης

Θρακικής καταγωγής είναι επίσης το ευρύτερα σήμερα γνωστό με τον όρο «Γυναικοκρατία» έθιμο, που και αυτό μεταφυτεύθηκε και ρίζωσε από την Ανατολική Θράκη στη Μακεδονία (Μονοκκλησιά Σερρών, Κίτρος Πιερίας κ.α.). Συνεχίζεται όμως και στην Ξυλαγανή και τη Στρύμνη της Ροδόπης, στη Νέα Κεσσάνη της Ξάνθης και στον Απαλό του Έβρου.

Το έθιμο, γνωστό στις κοιτίδες του ως γιορτή της μπάμπως ή της μαμμής, γίνεται στις 8 Ιανουαρίου, ημέρα που η Εκκλησία τιμά τη μνήμη της οσίας Δομνίκης. Στη γιορτή έπαιρναν μέρος αποκλειστικά παντρεμένες γυναίκες που βρίσκονταν σε ηλικία, η οποία τους επέτρεπε να τεκνοποιήσουν. Οι άντρες την ημέρα αυτή έμεναν κλεισμένοι στα σπίτια τους και ασχολούνταν με τις συνηθισμένες δουλειές του νοικοκυριού.

Σύμφωνα με το τυπικό της γιορτής, που κατά τόπους παρουσίαζε και αυτό κάποια διαφοροποίηση σε επιμέρους στοιχεία, τιμώμενο πρόσωπο ήταν η μαμμή του χωριού, την οποία επισκέπτονταν οι γυναίκες, πολλές από τις οποίες ήταν μεταμφιεσμένες, κρατώντας φαγητά και κρασί και της πρόσφεραν ως δώρο πετσέτες, σαπούνι και άλλα είδη, χρήσιμα στο έργο της, πολύτιμα για τους χρόνους εκείνους.

Ιδιαίτερα εντυπωσιακή εκδήλωση της εθιμικής ζωής, με μεγάλη διάδοση στη Θράκη, είναι οι ζωοθυσίες, με την αυτονόητη αρχαϊκή προέλευσή τους. Οι νεοελληνικές ζωοθυσίες είναι περισσότερο γνωστές με το «βαρβαρικό» όρο, - κατά την έκφραση του επισκόπου Καμπανίας Θεοφίλου-, κουρμπάνια, λέξη τουρκική με αραβική ρίζα. Εκτός από τις γνωστές και συνηθισμένες ζωοθυσίες στα θεμέλια μιας οικοδομής, αυτές συνηθίζονται και σε εορτές πολλών αγίων, ιδιαίτερα του αγίου Αθανασίου (18 Ιανουαρίου και 2 Μαΐου), του αγίου Χαράλαμπου (10 Φεβρουαρίου), του αγίου Ιωάννου του Θεολόγου ( 8 Μαΐου ), του προφήτη Ηλία (20 Ιουλίου), του αγίου Δημητρίου (26 Οκτωβρίου), των Ταξιαρχών Μιχαήλ και Γαβριήλ (8 Νοεμβρίου) κ.α. Οι περισσότερες έχουν δημοτελή χαρακτήρα, γίνονται δηλαδή απ’ όλους για το καλό όλων. 

Ιδιαίτερη συχνότητα παρουσιάζουν οι ζωοθυσίες στον άγιο Γεώργιο, στοιχείο που τονίζει τον ποιμενικό χαρακτήρα της εορτής του. Ο άγιος Γεώργιος στον θρακικό χώρο φαίνεται να έχει ταυτιστεί πολύ νωρίς με τον αρχαίο Θράκα έφιππο Ήρωα, του οποίου η λατρεία ήταν ευρύτατα διαδεδομένη, όπως δείχνουν οι πολλές ανάγλυφες παραστάσεις του σ’ όλη τη Θράκη. Λόγω της ταύτισης αυτής, ανάγλυφα του Θρακός Ήρωα εντοιχίζονταν σε εκκλησίες αφιερωμένες στον άγιο Γεώργιο.

0051.jpg (13665 bytes)
Σουφλί

Ιδιαίτερα επίσης διαδεδομένη στη Θράκη ήταν και η λατρεία των αγιασμάτων. Τα αγιάσματα, τα από θεϊκή επίνευση ή παρουσία αγίου ευλογημένα και θαυματουργά νερά, ήταν και είναι μέσα στους αιώνες μια λατρευτική πραγματικότητα, βασισμένη τόσο στη θρησκευτική πίστη, όσο και στη φυσική αλήθεια ότι το νερό είναι το πρωταρχικό και απαραίτητο πάντοτε στοιχείο της ανθρώπινης και παγγενούς ζωής.

             

ΛΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ

Τα αστικά και χωρικά υφαντά και κεντήματα της Θράκης μπορούν να διακριθούν, ως προς το διάκοσμο και την τεχνική τους, σε δύο διαφορετικές κατηγορίες: τα πρώτα έχουν διακοσμητικά θέματα εμπνευσμένα κυρίως από τη φύση, ενώ στα δεύτερα κυριαρχεί ο γεωμετρικός διάκοσμος. Τα κεντήματα που φιλοτεχνεί η Θρακιώτισσα αστή έχουν τη σφραγίδα της δημιουργίας προικισμένων και έμπειρων σχεδιαστών. Τα θέματα είναι νατουραλιστικά, κυρίως φυτικά, σχηματοποιημένα σε καλλιτεχνικές συνθέσεις και χρωματισμένα αρμονικά. Συχνά παρατηρείται επανάληψη του ίδιου θέματος με εναλλασσόμενο μόνο το χρώμα.

Τα διακοσμητικά θέματα κεντήθηκαν κυρίως στον τσεβρέ, μεγάλο τετράγωνο μαντήλι κεντημένο στις τέσσερις γωνιές, ή στενόμακρο με το κέντημα στις δύο στενές άκρες. Σε πολλά μέρη της Θράκης ο τσεβρές συνδεόταν με την τελετή του αρραβώνα και του γάμου. Σε τέτοιο κεντημένο μαντήλι έδεναν το δαχτυλίδι του αρραβώνα και η νύφη τσεβρέδες δώριζε σε συγγενείς και φίλους. Αυτό το χειροτέχνημα χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα στο αστικό θρακιώτικο σπίτι. Πλαισίωσε τον καθρέπτη, το πορτραίτο, απλώθηκε στη ράχη του καναπέ, στρώθηκε στην κασέλα.

Εμπνευσμένη από τον κόσμο των λουλουδιών και των καρπών είναι η θρακιώτικη μπιμπίλα, λεπτότατη χρωματιστή δαντέλα, που απαιτεί μεγάλη αξιοσύνη και καλαισθησία. Στόλιζε τα γυναικεία κεφαλομάντηλα και τις τραχηλιές του πουκαμίσου.

Ο κανόνας, ότι καμιά από τις μορφές της λαϊκής τέχνης δεν παρουσιάζει τόσο έντονο το ιδιαίτερο τοπικό χρώμα όσο η φορεσιά, ισχύει και στη Θράκη, με αποτέλεσμα μεγάλη ποικιλία τύπων ή επί μέρους στοιχείων. Η ποικιλία αυτή, που ενισχύεται από τη διάκριση της φορεσιάς σε χειμερινή ή καλοκαιρινή, ή σε καθημερινή και γιορτινή και σε άλλες ακόμη κατηγορίες (φορεσιά ανύπαντρων κ.λ.π.), γίνεται ιδιαίτερα αισθητή στην παραδοσιακή γυναικεία φορεσιά, η οποία ανάγεται περισσότερο στην οικιακή και λιγότερο στην εργαστηριακή τέχνη, διατηρώντας πιστότερα τους πατροπαράδοτους τύπους.

        

ΧΟΡΟΙ

           

00034.jpg (42502 bytes)
Από τις "Θρακικές λαογραφικές γιορτές" και τις "Γιορτές της παλιάς πόλης"
στις αρχές του Σεπτέμβρη στη Ξάνθη

                     

Οι χοροί της Θράκης παρουσιάζονται πλούσιοι σε αριθμό και εντυπωσιακοί στο τρίπτυχο κίνηση, λόγος, μελωδία. Η ιδιάζουσα ακόμη συμμετρία κινήσεων του σώματος, σε συνδυασμό με συντονισμένα στην ίδια οξύτητα από τους χορευτές ζωηρά επιφωνήματα, είναι στοιχεία που προσδίδουν ξεχωριστά εντυπωσιακό χαρακτήρα στους θρακικούς χορούς.

Οι χοροί είναι κυκλικοί, αντικριστοί και μεικτοί και έχουν διάφορες ονομασίες, κυρίως από τον τρόπο ή από τις περιστάσεις που χορεύονται, από ιδιαίτερα τοπικά γεγονότα, από εναρκτήριους στίχους τραγουδιών που τους συνοδεύουν κ.λ.π.

Οι πιο συνηθισμένοι είναι:

Ζωναράδικος. Μεικτός χορός, από άντρες και γυναίκες, εντυπωσιακός με μεγάλη διάδοση σ’ όλη τη Θράκη. Οφείλει την ονομασία του στο γεγονός ότι οι χορευτές πιάνονται ο ένας από τον άλλο από τα ζωνάρια. Χορεύεται κυκλικά. Μπροστά μπαίνουν οι άντρες και ακολουθούν οι γυναίκες.

Συγκαθιστός. Ιδιαίτερα σημαντικός χορός, από άντρες και γυναίκες. Χορεύεται στους γάμους, όταν πηγαίνουν να πάρουν τη νύφη, επίσης σε πανηγύρια και άλλα γλέντια. Την ονομασία του οφείλει στο ότι το βήμα του χορευτή ημικάθεται μια στο δεξιό και μια στο αριστερό πόδι.

Χασάπικος Πολίτικος ή Μακελάρης. Θεωρείται πολεμικός χορός. Τη σημερινή ονομασία του έλαβε, επειδή ήταν ο χορός που συνηθιζόταν ιδιαίτερα από τη συντεχνία των μακελάρηδων ( των χασάπηδων).

Αντικριστός ή Καρσιλαμάς. Χορός με μεγάλη διάδοση (καρσί= αντίκρυ). Συνηθίζεται ιδιαίτερα στις γαμήλιες τελετές και διασκεδάσεις. Στην παραδοσιακή εκτέλεση του χορού, οι γυναίκες κρατούν μαντήλι από δυο διαγώνιες άκρες, με τεντωμένα η λυγισμένα τα χέρια στους αγκώνες και κινούν τα χέρια δεξιά - αριστερά ή περιστρέφουν το μαντήλι κυκλικά στη μια κατεύθυνση, ώσπου να διπλωθεί & μετά αυτό ξεδιπλώνεται στην αντίθετη κίνηση.

Μαντηλάτος. Χορός αντικριστός, συνήθως από έναν άντρα και μια γυναίκα. Οφείλει την ονομασία του στο μαντήλι που κρατούν οι χορευτές.

Ταπεινός. Χορός γαμήλιος, γυναικείος, απλός και αργός, με μικρά βήματα, ο πρώτος μετά τη σκέψη, με τη νύφη στην κορυφή του χορού.

Κουσευτός.

Χορός της παλαίστρας. Συνηθιζόταν σε γάμους και πανηγύρια, όπου απαραίτητο στοιχείο ήταν το αγώνισμα πάλης, πολλές φορές από επαγγελματίες παλαιστές.

         Σουφλιουτούδα.

                   

ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ

Μουσικά όργανα στη Θράκη είναι σήμερα το βιολί, το κλαρίνο, το ούτι, ο ζουρνάς, το νταούλι (νταβούλι) και η ποιμενική φλογέρα ενώ παλαιότερα ήταν και το κανονάκι (το βυζαντινό ψαλτήριον, έγχορδο όργανο σχήματος τραπεζίου, που παίζεται με δυο πένες). Όργανα όμως με περισσότερο τοπικό χαρακτήρα εν χρήσει και σήμερα είναι η λύρα, η γκάιντα, η μασιά, η ταραμπούκα και ο νταϊρές.

              

ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΜΟΥΣΕΙΑ

     

00009.jpg (65822 bytes)
Το Λαογραφικό μουσείο στη Σταυρούπολη

                   white.gif (830 bytes)

Και στους τρεις νομούς της Θράκης λειτουργούν πολιτιστικοί σύλλογοι με κύριο σκοπό τη διάσωση και συντήρηση του παραδοσιακού πολιτισμού στις διάφορες μορφές και εκφάνσεις του, κυρίως με τη συγκρότηση τοπικών μουσείων και λαογραφικών συλλόγων, την αναβίωση εθιμικών εκδηλώσεων και τη δημιουργία χορευτικών συγκροτημάτων.

Τα κυριότερα λαογραφικά μουσεία είναι:

Στο Νομό Έβρου το Λαογραφικό Μουσείο Διδυμοτείχου του εκεί Μορφωτικού Συλλόγου, το οποίο στεγάζεται στο αρχοντικό Χατχηβαρσάνη, και το Μουσείο Μετάξης στο Σουφλί, που στεγάζεται στο αναστηλωμένο από την ΕΤΒΑ αρχοντικό Κουρτίδη. Υπό ανακαίνιση βρίσκεται το Λαογραφικό Μουσείο Ορεστιάδας του τοπικού Μορφωτικού Συλλόγου και υπό ανέγερση (τελικό στάδιο) το Μουσείο Αρχαιοφίλων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς στην Αλεξανδρούπολη.

Στο Νομό Ξάνθης το Μουσείο της Φιλοπροόδου Ενώσεως Ξάνθης, που στεγάζεται σε αρχοντικό στο κέντρο του παραδοσιακού οικισμού.

Στο Νομό Ροδόπης το Λαογραφικό Μουσείο του Μορφωτικού Ομίλου Κομοτηνής, το οποίο στεγάζεται στο ανακαινισμένο αρχοντικό Πεΐδη.

 

00085.jpg (16798 bytes)
Το εσωτερικό του αρχαιολογικού μουσείου της Καβάλας                 

                     white.gif (830 bytes)                

00050.jpg (71424 bytes)
Το Μουσείο μεταξιού στο Σουφλί

             white.gif (830 bytes) 

ΜΕΡΙΚΑ ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ ΜΕΡΗ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ

                   

Η ορεινή περιοχή της Θράκης καταλαμβάνει τις νότιες πλαγιές της οροσειράς της Ροδόπης, που διακόπτεται από βαθιές ρεματιές, οι οποίες ήταν άλλοτε και οι φυσικοί δρόμοι προσπέλασης στο εσωτερικό της Βαλκανικής. Γι’ αυτό και σε πολλά σημεία υπάρχουν ωραιότατα τοξωτά γεφύρια, όπως αυτό του Κομσάτου ποταμού, που κτίστηκε τον 18ο αι. από Ηπειρώτες μαστόρους.

Τα χωριά της ορεινής αυτής περιοχής κατοικούνται από εντόπιο ομοιογενή πληθυσμό γνωστό ως Πομάκοι (άγνωστης ετυμολογίας), οι οποίοι ομιλούν μία σλαβογενή διάλεκτο με πολλές ελληνικές και τουρκικές λέξεις και εξισλαμίσθηκαν κυρίως τον 17ο αι. Οι άνθρωποι αυτοί είναι στενά δεμένοι με τον τόπο τους, έχουν πανάρχαια έθιμα, αποτελούν μία κλειστή ορεινή κοινωνία και διατηρούν την παράδοση ότι είναι απόγονοι των Αγριάνων, αρχαίας θρακικής φυλής, που αναφέρεται και από τον Ηρόδοτο.

00040.jpg (31457 bytes)
Πομακικό χωριό στη Θράκη

Μολονότι η χαρτογράφηση της ορεινής αυτής περιοχής δεν έχει ολοκληρωθεί, γνωρίζουμε ότι είναι κατάσπαρτη από ερείπια κάστρων, μοναστηριών, εκκλησιών και ατείχιστων οικισμών. Δύο μάλιστα πόλεις στους προβούνους της Ροδόπης, η Ξάνθεια (Ξάνθη) και η Γρατσιανού (Γρατίνη) είναι τα αστικά κέντρα της εκτεταμένης αυτής ορεινής περιοχής.

                       

ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ

            

>Στην αρχαία Θράκη κατά την προελληνική περίοδο μιλιόταν η θρακική γλώσσα, όπως σε άλλες νοτιοελλαδικές περιοχές η πελασγική και η ετεροκρητική. Ο όρος «αρχαία θρακική γλώσσα» είναι συμβατικός και αναφέρεται όχι τόσο σε μια ενιαία θρακική γλώσσα παρά μόνο σε διαλέκτους αρχαίων θρακικών φυλών μιλούσαν τη λεγόμενη «βασική διάλεκτο». Ο όρος θρακική είχε πλέον καθαρή γεωγραφική σημασία.

Οι γνώσεις μας για την αρχαία θρακική γλώσσα είναι πολύ περιορισμένες. Το γλωσσικό υλικό που έχουμε στη διάθεσή μας αποτελείται από 40 «γλώσσες», δηλ. διαλεκτικές λέξεις, 1500 περίπου κύρια ονόματα (ανθρωπωνύμια και τοπωνύμια), δυο επιγραφές σε δυο χρυσά δαχτυλίδια που βρέθηκαν στο Εζέροβο και το Ντιβανλί και ένα αγγείο που βρέθηκε σε ιερό της Σαμοθράκης. Το γλωσσικό αυτό υλικό παραδίδεται είτε από Έλληνες συγγραφείς είτε σε επιγραφές γραμμένες σε ελληνικό αλφάβητο, που υιοθέτησαν νωρίς οι Θράκες και μεταχειρίστηκαν για εντελώς πρακτικές ανάγκες.

00049.jpg (55941 bytes)
Το αρχαίο θέατρο των Φιλίππων

Από το περιορισμένο γλωσσικό υλικό που υπάρχει για την αρχαία Θρακική γλώσσα συνάγονται ορισμένα συμπεράσματα, όπως λ.χ. ότι η αρχαία Θρακική είναι ινδοευρωπαϊκή γλώσσα. Η γλωσσική αφομοίωση των Θρακών συνεχίζεται κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο και εντείνεται κατά τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες.

Ενδιαφέρει τέλος να αναφερθούμε σε ένα αξιοσημείωτο φαινόμενο της θρακικής ονοματολογίας. Πολλοί Θρακιώτες και Θρακιώτισσες έχουν βαφτιστικά ονόματα, που επαναλαμβάνουν ένδοξα ονόματα αυτοκρατόρων, στρατηγών, αριστοκρατικών οίκων κ.λ.π. του Βυζαντίου, πολλοί από τους οποίους είχαν και θρακική καταγωγή. Ήταν μια συναισθηματική αντίδραση που άρχισε αμέσως μετά την πτώση της Πόλης, ήταν ένας τρόπος για να θυμούνται οι Θρακιώτες πιο ζωντανά ένα ένδοξο παρελθόν.

        

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

          

Το ταξίδι τελειώνει κάπου εδώ. Είναι αδύνατο να χωρέσουν στις σελίδες μας όσα θα ανακαλύψει ο επισκέπτης και θ’ αποκαλύψει η άγια τούτη γη. Προγραμματίστε τις επόμενες ολιγοήμερες ή πολυήμερες διακοπές σας στη Θράκη! Που αναπτύσσεται με γρήγορους ρυθμούς σε λογικά πλαίσια. Τη Θράκη που είναι όμορφη για το παρελθόν της, μα και το παρόν της. Τη Θράκη που σας χρειάζεται. Τη Θράκη που σας περιμένει.

           

Το ταξίδι σας θα’ ναι μια αξέχαστη εμπειρία...

        

0034.jpg (59536 bytes)
Σταυρούπολη

               white.gif (830 bytes)

 

Hosted by MITNet

Για σχόλια και ερωτήσεις, παρακαλούμε επικοινωνήστε μαζί μας
Copyright (c): 1999 - 2000, M.I.T. ΑΕ, All rights reserved.